Projekt "widok od wewnątrz"

    Przedmiotem naszych badań jest eksperyment z zakresu antropologii audiowizualnej.
To koncepcja, który zrodziła się w trakcie rozważań na temat fotografii, dochodzenia jej istoty i roli w antropologii kulturowej, oraz z chęci zastanowienia się nad jej kluczowymi problemami i zaproponowania nowej metody wykorzystania fotografii, jako narzędzia badawczego. Przedmiotem badań będzie sposób ukazywania własnej rzeczywistości,
za pomocą aparatu fotograficznego, przez mieszkańców regionu La Huasteca w stanie Veracruz i regionu Altos w stanie Chiapas w Meksyku, Gwatemali oraz mieszkańców okolic miasta Poznań.

By rzetelnie przedstawić przedmiot naszych badań, oraz ewentualne możliwości interpretacji produktu projektu, należy zacząć od krótkiego zarysowania problemów, jakie wiążą się z pojmowaniem fotografii.

 Wciąż spotkać się można z błędnym przekonaniem, iż fotografia wiernie odzwierciedla rzeczywistość,
jest obiektywnym źródłem informacji, że na jej podstawie, wnioskujemy jak dany przedmiot, zjawisko „naprawdę wygląda”. Pogląd ten, ukształtował się na samym początku rozwoju fotografii. Obecnie obserwujemy dwa skrajnie odmienne podejścia do tematu. Pierwsze z nich nawiązuje do pierwotnego przekonania o obiektywizmie fotografii, jej rzetelnym odzwierciedlaniu rzeczywistości, zakładającego, że fotografia dzieje się, jako fizyczny i chemiczny proces, który tylko i wyłącznie wiernie oddaje uchwycone zdarzenia, ale ich nie kreuje. Drugie stanowisko zakłada, że zdjęcie nie niesie ze sobą żadnych wartościo- wych informacji, gdyż jest jedynie subiektywnym zapisem, tego, co fotograf chciał ukazać.
By używać fotografii, jako narzędzia badawczego, konieczne jest ponowne rozważenie tego, jaki stosunek utrzymuje fotografia z rzeczywistością, jakie informacje niesie ze sobą zdjęcie i co można
przy jego pomocy zarejestrować.

    Ten, kto chce pojąć specyfikę fotografii, by ustanowić własną estetykę, musi w pierwszej kolejności zmierzyć się z owym problemem, bowiem często zakłada się, że to właśnie związek z rzeczywistością, konstytuuje czy wręcz rozstrzyga o specyficzności fotografii. Przekonanie to ukazywało się w wielu odsłonach: od entuzjazmu Arego czy krytyki Baudelaire’a w czasie narodzin fotografii, po semiologiczne podejście do niej jako śladu (Rosalind Krauss) czy doktryny „tego-co-było” Barthes’a.
                                                                                                            (Soulages, 2005, s.15)

Czym jest zapis fotograficzny? Na jaką interpretację pozwala i na ile może stanowić wartościowe narzędzie badawcze dla nauki, jaką jest antropologia? Czy fotografia jest obiektywnym przedstawieniem wydarzeń czy subiektywnym obrazem, z którego wyciągnięcie jakichkolwiek wniosków staje się niemożliwe?

Na ile możemy zaufać zdjęciom fotoreporterów, próbować na ich podstawie tworzyć własne poglądy
na temat rzeczywistości? Przeglądając kolorowe gazety popularnonaukowe, szokują nas zdjęcia, pokazu- jące to, jak „źle i strasznie” jest w niektórych, dotkniętych biedą rejonach świata, bądź jak „przyjemnie
i beztrosko” żyje się mieszkańcom tropikalnej, błękitnej laguny.

Każdy podróżnik-fotoreporter przyjeżdżając do wybranego miejsca, do danej społeczności, wdziera się
w nią wraz z obiektywem starając się ją sfotografować i udokumentować. Nie należy jednak zapominać, że ów podróżnik, jest elementem obcym, nieznanym, nieswoim, pośród osób, których życie, kulturę, zachowania chce zarejestrować przy pomocy obrazu. Pojawia się złożony problem, który deformuje obraz fotografowanego przedmiotu.

W obliczu przytoczonych schematów, oczywistym staje się fakt, że fotografia jest śladem obrazu powstałego w głowie fotoreportera. Czy w związku z tym zdjęcia tracą swoją wartość informacyjną?

 Projekt „widok od wewnątrz” dopatruje się w subiektywizmie fotografii, szansy na zupełnie inne spojrzenie na jej istotę, a także zdjęcia, jako jej produktu. Za cel wyznacza sobie bada- nie wyobrażeń ludzi posługujących się aparatem fotograficznym, oraz tego jak rejestrują otaczającą ich rzeczywistość.

Zestawienie wywiadu, przeprowadzonego z daną osobą, wraz z wybranymi zdjęciami, opatrzonymi komentarzem osoby wykonującej zdjęcie, oraz zdjęciem portretowym, nazywać będziemy „portretem wewnętrznym”. Projekt zakłada stworzenie wielu „portretów wewnętrznych” stworzonych przez różne osoby, w różnym wieku, o różnym statusie społecznym, wykształceniu i pochodzeniu, mieszkających
w dwóch, zupełnie odmiennych obszarach świata (Meksyk, Gwatemala i Polska). Tematem przewodnim, narzuconym przez organizatorów projektu, a realizowanym przez uczestników, będzie ukazanie swoich radości i smutków dnia codziennego.

Dzięki zróżnicowaniu uczestników projektu, analiza porównawcza zebranego materiału, może przebiegać na wielu płaszczyznach. Możliwe będzie szukanie różnic i podobieństw w ukazywaniu sposobu bycia
w świecie, w tym co przynosi smutek i radość w dniu codziennym. Pozwoli to także, na obserwację metod kreowania obrazu, oraz tego jak sytuacja kulturowa ten proces warunkuje.
Jednocześnie organizatorzy prowadzić będą dzienniki badawcze, w których zamieszczać będą swoje spostrzeżenia oraz odczucia, ewentualnie zdjęcia, co dostarczyć może dodatkowych płaszczyzn interpretacyjnych, stanowiących doskonałe źródło analizy porównawczej.

 Metody badania

Projekt będzie prowadzony przez dwie osoby, realizujące go równolegle, co umożliwi zbadanie wpływu osoby prowadzącej projekt, na jego produkt. 

Po przyjeździe do Meksyku organizatorzy projektu znajdują osoby deklarujące uczestnictwo w badaniu (zarówno w regionie La Huasteca, Altos jak i poza nim). Przeprowadzenie projektu z każdą osobą, będzie miało następujący przebieg:

 Eksperyment, jakim jest ów projekt, proponuje nowe i odmienne podejście do fotografii, jako narzędzia badawczego, co sprawia, że aparat fotograficzny przestaje być dodatkiem do badania, a staje się ele- mentem warunkującym próbę poznania i interpretacji. To jednocześnie propozycja dla nauk społecznych, by nie marginalizować roli obrazu, będącego cennym źródłem informacji.

Wszystkie „portrety wewnętrzne”, będą na bieżąco publikowane na stronie internetowej projektu,
a także po zakończeniu badań, na wystawach i prelekcjach, otwartych dla wszystkich. Zabieg ten ma na celu wyjście poza mury uniwersytetu, promocję antropologii, jako wszechstronnej dziedziny wiedzy, oraz zaciekawienie nią szerokiego grona odbiorców. Jednocześnie będzie to próba przybliżenia tego co „inne” oraz „obcych punktów widzenia”, co może skłonić odbiorców do spojrzenia na świat oczami drugiego człowieka.

W przypadku powodzenia projektu istnieje możliwość jego realizacji w innych częściach świata,
w miejscach o odmiennych specyfikacjach kulturowych. Projekt nie wyklucza powtórzenia badań
z tymi samymi osobami, po upływie określonego czasu, co pozwoli zaobserwować zmiany, zachodzące
w postrzeganiu świata przez uczestników projektu.

  Osoby i organizacje wspierające oraz opiniujące

• Prof. Witold Jacórzyński, CIESAS Suerste - pomoc w szukaniu osób chcących
  wziąć udział w projekcie, nieoceniona pomoc informacyjna przed projektem,
  oraz konsultacje metodologiczne;

• Prof. Jesus Ruvalcaba Mercado, CIESAS DF - pomoc w szukaniu
  osób chcących wziąć udział w projekcie oraz konsultacje metodologiczne;

• Mgr Aleksandra Iciek - pomoc w szukaniu osób chcących wziąć udział w projekcie
  oraz konsultacje metodologiczne;

• Prof. Barbara Keifenheim, Europa-Universität Viadrina - konsultacja metodologiczna,
  oraz opiniowanie projektu;

• Prof. Frank Cancain, Harvard University - konsultacja bibliograficzna,
  oraz dalsze informacje o innych, podobnych, projektach;

• Dr Hab. Jacek Schmidt, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej, UAM
  - konsultacja metodologiczna;

• Prof. Ryszard Vorbrich, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej, UAM
  - konsultacja metodologiczna;

• Mgr Piotr Maliński, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej, UAM
  – konsultacja w kwestiach formalnych;

• Mgr Marcin Kozłowski, student Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej, UAM - pomoc informacyjna oraz bibliograficzna. Konsultowanie oraz rady dotyczące organizacji projektu;

• Sekcja Amerykanistyczna, Studenckiego Koła Naukowego Etnologów, UAM
  - dyskusje nad projektem oraz jego omawianie na zebraniu sekcji;

• Michael Kurzwelly - pomoc przy tłumaczeniach;

• Bernadeta Szwarc - pomoc przy tłumaczeniach;

• Dominika Nowak, studentka Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej, UAM.

Kalendarium

Bibliografia